Artikel 85 — Recht om een klacht in te dienen bij een markttoezichtautoriteit (EU AI-verordening)

Artikel 85 van Verordening (EU) 2024/1689 — Recht om een klacht in te dienen bij een markttoezichtautoriteit. Officiële tekst, praktische interpretatie, belangrijkste verplichtingen en nalevingsimplicaties.

Samenvatting officiële tekst

Artikel 85 van Verordening (EU) 2024/1689 (de EU AI-verordening) stelt het recht vast van iedere natuurlijke of rechtspersoon om een klacht in te dienen bij een bevoegde markttoezichtautoriteit wanneer die persoon van mening is dat een aanbieder, gebruiksverantwoordelijke, importeur, distributeur of andere relevante exploitant de bepalingen van deze Verordening heeft geschonden.

Het artikel legt een verplichting op aan de ontvangende markttoezichtautoriteit om de klacht met passende zorgvuldigheid te behandelen en de klager op de hoogte te houden van de stand van het onderzoek en de uitkomst van de procedure, voor zover dergelijke communicatie het onderzoek zelf niet in gevaar brengt. Lidstaten blijven verantwoordelijk voor het waarborgen dat hun aangewezen autoriteiten adequaat zijn uitgerust om dergelijke klachten effectief te ontvangen en te verwerken.

De bepaling is bewust ruim in haar personele werkingssfeer: het recht is niet beperkt tot personen die rechtstreeks worden getroffen of geschaad door het betrokken AI-systeem. Iedere persoon — natuurlijk of rechtspersoon — die redenen heeft om te geloven dat een inbreuk heeft plaatsgevonden, is gerechtigd dit mechanisme in te roepen. Dit brede recht van toegang weerspiegelt de bedoeling van de wetgever om brede civiele handhaving en publieke verantwoordingsplicht voor AI-systemen die circuleren op de EU-markt te bevorderen, als aanvulling op de officiële toezichtsbevoegdheden van nationale autoriteiten en het Europees AI-bureau.

Wat dit in de praktijk betekent

Voor individuen en het maatschappelijk middenveld creëert artikel 85 een toegankelijk handhavingskanaal waarvoor geen kostbare rechtszaak hoeft te worden gestart. Een consument die gelooft dat een door AI aangedreven besluitvormingsinstrument is ingezet zonder vereiste transparantievereisten, of een onderzoeker die een schijnbaar verboden praktijk op grond van artikel 5 identificeert, kan de relevante markttoezichtautoriteit formeel waarschuwen en verwachten dat de zaak wordt onderzocht.

Voor bedrijven die actief zijn als aanbieders, gebruiksverantwoordelijken, importeurs of distributeurs van AI-systemen, introduceert artikel 85 een reëel risico op door klachten gedreven onderzoeken, die niet alleen door directe concurrenten of toezichthouders kunnen worden gestart, maar door iedere derde partij — inclusief journalisten, belangenorganisaties of getroffen gemeenschappen. Dit vergroot het feitelijke handhavingsoppervlak aanzienlijk buiten het bereik van routinematige toezichtsinspecties.

In de praktijk moeten bedrijven ervoor zorgen dat hun AI-systemen voldoen aan alle toepasselijke verplichtingen vóór de marktintroductie, omdat één goed gedocumenteerde klacht een formeel onderzoek kan starten dat leidt tot corrigerende maatregelen, terugtrekkingsbevelen of financiële sancties. Nalevingsprogramma's moeten mechanismen bevatten voor het monitoren van mogelijke publieke zorgen en kanalen voor proactieve betrokkenheid bij markttoezichtautoriteiten als een mogelijke niet-naleving zelf wordt geïdentificeerd.

Lidstaten moeten toegankelijke contactpunten en duidelijke procedures voor het indienen van klachten aanwijzen. Organisaties die AI-systemen in meerdere lidstaten inzetten, moeten de relevante markttoezichtautoriteiten in elk rechtsgebied in kaart brengen en hun procedurele vereisten begrijpen.

Belangrijkste verplichtingen

• Toegangsrecht voor alle personen: Iedere natuurlijke of rechtspersoon — niet alleen degenen die rechtstreeks worden geschaad — heeft het recht een klacht in te dienen, waardoor breed legitimiteitsbezit voor civiele handhaving wordt gewaarborgd.
• Zorgvuldigheid van de autoriteit: De markttoezichtautoriteit die een klacht ontvangt, moet deze met passende zorgvuldigheid behandelen, met inbegrip van het uitvoeren van elk onderzoek dat gerechtvaardigd is door de aangevoerde feiten.
• Informering van de klager: De autoriteit moet de klager op de hoogte houden van de voortgang en uitkomst van de klacht, met inachtneming van de grenzen die worden gesteld door de bescherming van het lopende onderzoek.
• Verantwoordingsplicht van exploitanten: Aanbieders, gebruiksverantwoordelijken, importeurs, distributeurs en andere relevante exploitanten zijn onderworpen aan door klachten gedreven controle en moeten bereid zijn mee te werken aan onderzoeken die voortvloeien uit klachten.
• Facilitering door lidstaten: Lidstaten moeten ervoor zorgen dat hun aangewezen markttoezichtautoriteiten beschikken over de procedurele kaders en middelen die nodig zijn om klachten effectief te ontvangen en erop te reageren.

Relatie tot andere artikelen

Artikel 85 maakt deel uit van de bredere handhavingsarchitectuur van de EU AI-verordening en moet worden gelezen in samenhang met verschillende gerelateerde bepalingen. Artikel 70 stelt de markttoezichtautoriteiten zelf in en definieert hun bevoegdheden. Artikelen 74 tot en met 84 beschrijven de toezichts- en corrigerende maatregelen die die autoriteiten kunnen toepassen na een onderzoek — inclusief bevelen tot terugtrekking of terugroeping van AI-systemen van de markt — die de uiteindelijke resultaten zijn van een succesvolle klachtprocedure.

Artikel 99 stelt de sancties vast die autoriteiten kunnen opleggen aan exploitanten die de Verordening hebben geschonden, waardoor klachten materiële kracht krijgen. Artikel 85 betreft het recht van getroffen personen om uitleg te ontvangen over beslissingen die zijn genomen door bepaalde hoog-risico AI-systemen, een bepaling die klachten die worden ingediend op grond van artikel 85 frequent kan onderbouwen. Het klachtmechanisme vormt ook een aanvulling op artikel 93, dat personen die zijn onderworpen aan hoog-risico AI-systemen het recht verleent een klacht in te dienen bij de relevante gebruiksverantwoordelijke, waardoor een tweelaagse structuur ontstaat: interne verhaalsmogelijkheden gevolgd, indien nodig, door escalatie naar de overheidsinstantie op grond van artikel 85.

Nalevingstijdlijn

De EU AI-verordening is in werking getreden op 1 augustus 2024, na publicatie in het Publicatieblad van de Europese Unie. De toepassing van de Verordening is gefaseerd:

• 2 februari 2025 — Verboden op AI-praktijken met onaanvaardbaar risico (artikel 5) zijn van toepassing geworden. Klachten met betrekking tot mogelijke schendingen van deze verboden konden in beginsel vanaf deze datum worden ingediend.
• 2 augustus 2025 — Bepalingen over AI-modellen voor algemene doeleinden (Titel VIII) en het governancekader, inclusief de instelling van markttoezichtautoriteiten, zijn volledig van toepassing geworden. Vanaf dit punt zijn klachtmechanismen volledig operationeel voor GPAI-gerelateerde zorgen.
• 2 augustus 2026 — De meeste verplichtingen voor hoog-risico AI-systemen op grond van Bijlage I worden van toepassing.
• 2 augustus 2027 — Verplichtingen voor hoog-risico AI-systemen voor systemen die vallen onder Bijlage I, punt 1 (bepaalde bestaande harmonisatiewetgeving van de Unie) worden van toepassing.

Artikel 85 zelf, opgenomen in Titel XII (Slotbepalingen), is van toepassing geworden vanaf 2 augustus 2026 samen met de hoofdtekst van de Verordening. Organisaties dienen reeds interne processen te hebben voor het behandelen van mogelijke klachten en het samenwerken met markttoezichtonderzoeken naarmate deze deadlines naderen.