Artikel 95 — Gedragscodes voor vrijwillige toepassing van specifieke vereisten (EU AI-wet)

Artikel 95 van Verordening (EU) 2024/1689 — Gedragscodes voor vrijwillige toepassing van specifieke vereisten. Officiële tekst, praktische interpretatie, belangrijkste verplichtingen en nalevingsimplicaties.

Samenvatting van de officiële tekst

Artikel 95 van Verordening (EU) 2024/1689 (de EU AI-wet), gesitueerd binnen Titel X (Gedragscodes en richtsnoeren), stelt een vrijwillig kader in waarbinnen aanbieders van AI-systemen die niet als hoog-risico zijn geclassificeerd, ervoor kunnen kiezen zich te verbinden aan vereisten die verder gaan dan hun wettelijke basisverplichtingen.

Meer specifiek nodigt artikel 95 aanbieders van niet-hoog-risico AI-systemen uit om gedragscodes op te stellen die bedoeld zijn om, op vrijwillige basis, de toepassing te verlengen van de vereisten die zijn neergelegd in Titel III, Hoofdstuk 2 — de verplichte verplichtingen die gelden voor hoog-risico AI-systemen. Deze vereisten omvatten risicobeheersystemen, data-governance- en -beheerpraktijken, technische documentatie, registratie, transparantie en verstrekking van informatie aan gebruiksverantwoordelijken, maatregelen voor menselijk toezicht, nauwkeurigheid, robuustheid en cyberbeveiliging. Artikel 95 moedigt ook uitdrukkelijk gedragscodes aan om de milieuduurzaamheid van AI-systemen aan te pakken.

De uitwerking van dergelijke gedragscodes kan aanbieders, gebruiksverantwoordelijken, representatieve organisaties en andere relevante belanghebbenden, waaronder het maatschappelijk middenveld en de academische wereld, betrekken. Het AI-bureau en de nationale bevoegde autoriteiten zijn belast met het faciliteren van dit proces. De Commissie is bevoegd om richtsnoeren uit te vaardigen over de vorm, inhoud en processen die verband houden met gedragscodes op grond van dit artikel. Bestaande vrijwillige verbintenissen en zelfregulerende kaders in de sector kunnen in aanmerking worden genomen bij het opstellen van gedragscodes op grond van artikel 95, waarbij onnodige verdubbeling van inspanningen wordt vermeden.

Wat dit in de praktijk betekent

Artikel 95 creëert een ruimte voor verantwoordelijke AI-actoren om betrouwbaarheid te signaleren door vrijwillig aan te sluiten bij de hogere normen die van toepassing zijn op hoog-risico AI — zelfs wanneer zij dit wettelijk niet verplicht zijn.

Voor aanbieders van AI-systemen met beperkt of minimaal risico betekent dit dat zij er, in plaats van simpelweg te voldoen aan de lichtere verplichtingen die van toepassing zijn op hun producten (bijvoorbeeld transparantiemeldingen voor chatbots op grond van Art. 50), voor kunnen kiezen om een volledig risicobeheersysteem te implementeren, data-governance-audits uit te voeren, technische documentatie bij te houden en mechanismen voor menselijk toezicht in te bouwen — en die verbintenis formeel vast te leggen in een openbaar verklaarde gedragscode.

In de praktijk kan deelname aan een gedragscode op grond van artikel 95 meerdere strategische functies vervullen. Het kan een product onderscheiden in een concurrerende markt waar zakelijke klanten of inkoopteams bij de overheid aantoonbare betrouwbaarheid eisen. Het kan de interne processen en documentatiegewoonten opbouwen die de toekomstige naleving vergemakkelijken als een product later opnieuw wordt geclassificeerd als hoog-risico. Het kan ook de positie van de organisatie versterken in dialogen met toezichthouders en in de context van incidentonderzoeken.

Een praktisch voorbeeld: een aanbieder van een AI-gestuurd screeningstool voor werving en selectie dat net onder de hoog-risico-drempel van Bijlage III valt, kan niettemin een gedragscode aannemen die zich verbindt aan bias-testen, transparante modeldocumentatie en periodieke menselijke beoordeling van algoritmische beslissingen — maatregelen die het vertrouwen van gebruikers opbouwen en anticiperen op de ontwikkeling van regelgeving.

Van gedragscodes wordt verwacht dat ze specifiek, meetbaar en openbaar toegankelijk zijn. Organisaties moeten ze niet behandelen als marketinginstrumenten, maar als operationele verbintenissen die onderworpen zijn aan echte interne governance.

Belangrijkste verplichtingen

• Vrijwillige adoptie: Aanbieders van niet-hoog-risico AI-systemen worden uitgenodigd, maar niet verplicht, om gedragscodes op te stellen en toe te passen die de vereisten van Titel III Hoofdstuk 2 uitbreiden naar hun systemen.
• Reikwijdte van vrijwillige vereisten: Gedragscodes kunnen betrekking hebben op risicobeheer, data-governance, technische documentatie, transparantie, menselijk toezicht, nauwkeurigheid, robuustheid, cyberbeveiliging en milieuduurzaamheid van AI-systemen.
• Inclusief opstelproces: Gedragscodes moeten worden uitgewerkt met inbreng van aanbieders, gebruiksverantwoordelijken, representatieve organisaties en relevante belanghebbenden, waaronder het maatschappelijk middenveld en de academische wereld, met facilitering door het AI-bureau en de nationale bevoegde autoriteiten.
• Compatibiliteit met bestaande kaders: Codes kunnen worden opgebouwd op basis van bestaande vrijwillige verbintenissen of zelfregulerende initiatieven van de sector om duplicatie te vermijden, op voorwaarde dat die kaders verenigbaar zijn met de doelstellingen van de Verordening.
• Richtsnoeren van de Commissie: De Europese Commissie kan richtsnoeren uitvaardigen die de verwachte vorm, inhoud en processen voor gedragscodes op grond van dit artikel specificeren, en zo een referentiekader bieden voor belanghebbenden.
• Milieuduurzaamheid: Gedragscodes worden uitdrukkelijk aangemoedigd om bepalingen op te nemen die de milieuduurzaamheid van AI-systemen gedurende hun gehele levenscyclus bevorderen, en zo de bredere beleidsdoelstellingen van de Verordening weerspiegelen.

Relatie tot andere artikelen

Artikel 95 moet worden gelezen in samenhang met de verplichte transparantieverplichtingen van Artikel 50, die de feitelijke wettelijke basis vormen voor veel niet-hoog-risico AI-systemen. Het ontleent zijn inhoudelijke inhoud door verwijzing naar Titel III, Hoofdstuk 2 (Art. 9–15), dat de vereisten uiteenzet — risicobeheer, data-governance, technische documentatie, registratie, transparantie, menselijk toezicht, nauwkeurigheid, robuustheid en cyberbeveiliging — waaraan aanbieders van hoog-risico AI-systemen moeten voldoen en die aanbieders van niet-hoog-risico systemen vrijwillig kunnen overnemen.

Artikel 95 wordt aangevuld door Artikel 96, dat de Commissie machtigt om richtsnoeren uit te vaardigen over de praktische uitvoering van dit artikel. Het verbindt ook met Artikel 56, dat het AI-bureau instelt als faciliterend orgaan, en met het bredere schema van Artikel 55 betreffende gedragscodes voor AI-modellen voor algemeen gebruik, dat functioneert als een parallel maar afzonderlijk vrijwillig kader voor een andere categorie van actoren. Samen weerspiegelen deze bepalingen de gelaagde aanpak van de Verordening: verplichte vloeren, vrijwillige plafonds en institutionele facilitering.

Nalevingstijdlijn

Artikel 95 is van toepassing geworden als onderdeel van de algemene toepassingsdatum van de EU AI-wet. De Verordening is in werking getreden op 1 augustus 2024, twintig dagen na de bekendmaking in het Publicatieblad. De toepassing van de bepalingen van de Verordening is gefaseerd:

• 1 februari 2025: Verboden op AI-praktijken met onaanvaardbaar risico (Titel II) werden van toepassing.
• 2 augustus 2025: Bepalingen met betrekking tot AI-modellen voor algemeen gebruik (Titel VIII) en governancestructuren (Titel III van het governancehoofdstuk) werden van toepassing.
• 2 augustus 2026: De meerderheid van de bepalingen van de Verordening, inclusief verplichtingen voor hoog-risico AI-systemen op grond van Bijlage I (productveiliging wetgeving), werd van toepassing.
• 2 augustus 2027: Verplichtingen voor hoog-risico AI-systemen vermeld in Bijlage III werden volledig van toepassing.

Artikel 95, vallend onder Titel X, werd van toepassing op 2 augustus 2026 als onderdeel van de algemene toepassing van de Verordening. Gezien de vrijwillige aard worden aanbieders die gedragscodes willen gebruiken als compliance- en vertrouwensbouwend instrument, echter aangemoedigd om zo vroeg mogelijk bij het proces betrokken te raken — met name omdat het AI-bureau ruim voor de formele deadlines kan beginnen met het faciliteren van de uitwerking van codes, en vroege deelnemers profiteren van het mede vormgeven van de inhoud van die codes.