Artykuł 108 — Zmiany do Rozporządzenia (UE) 2018/1139 (Rozporządzenie UE w sprawie AI)

Artykuł 108 Rozporządzenia (UE) 2024/1689 — Zmiany do Rozporządzenia (UE) 2018/1139. Oficjalny tekst, praktyczna interpretacja, kluczowe obowiązki i implikacje dla zgodności.

Streszczenie oficjalnego tekstu

Artykuł 108 Rozporządzenia (UE) 2024/1689 (Rozporządzenia UE w sprawie AI) wprowadza ukierunkowane zmiany do Rozporządzenia (UE) 2018/1139, które ustanawia wspólne zasady bezpieczeństwa lotnictwa cywilnego i tworzy Agencję Unii Europejskiej ds. Bezpieczeństwa Lotniczego (EASA). Celem tych zmian jest zapewnienie spójności regulacyjnej między horyzontalnym systemem Rozporządzenia w sprawie AI a istniejącym sektorowym systemem bezpieczeństwa lotniczego.

Artykuł modyfikuje Rozporządzenie (UE) 2018/1139 tak, aby odzwierciedlało definicje, klasyfikacje ryzyka i procedury oceny zgodności wprowadzone przez Rozporządzenie w sprawie AI, zapobiegając tym samym konfliktom lub lukom między dwoma instrumentami regulacyjnymi. W szczególności wyjaśnia, że EASA działa jako właściwy organ i, w stosownych przypadkach, jako jednostka notyfikowana na potrzeby ocen zgodności w ramach Rozporządzenia w sprawie AI dotyczących systemów AI wdrożonych w lotnictwie cywilnym. Zmiany zapewniają również, że zasadnicze wymagania i procedury certyfikacji ustanowione na mocy prawa lotniczego są interpretowane spójnie z obowiązkami nałożonymi na systemy AI wysokiego ryzyka na mocy Rozporządzenia w sprawie AI.

Zmieniając rozporządzenie o bezpieczeństwie lotniczym, zamiast całkowicie wyłączać lotnictwo z zakresu Rozporządzenia w sprawie AI, Artykuł 108 odzwierciedla podejście prawodawcy UE polegające na utrzymaniu ujednoliconej warstwy zarządzania AI, przy jednoczesnym umożliwieniu organom sektorowym wykonywania funkcji nadzorczych z wykorzystaniem wiedzy specjalistycznej w danej dziedzinie. Zachowuje to uprawnienia techniczne EASA, jednocześnie włączając AI w lotnictwie cywilnym w zakres wymogów Rozporządzenia w sprawie AI dotyczących odpowiedzialności, przejrzystości i nadzoru ludzkiego.

Co to oznacza w praktyce

Dla organizacji działających na przecięciu sztucznej inteligencji i lotnictwa cywilnego Artykuł 108 ma konkretne implikacje operacyjne.

Dostawcy i użytkownicy systemów AI w lotnictwie — w tym systemów stosowanych w zarządzaniu lotami, autonomicznych operacjach statków powietrznych, konserwacji predykcyjnej, wspomaganiu kontroli ruchu lotniczego lub bezpieczeństwie lotniskowym — muszą traktować te systemy jako AI wysokiego ryzyka na mocy Rozporządzenia UE w sprawie AI. Uruchamia to pełen zakres obowiązków wynikających z Rozdziału III, Sekcji 2: systemy zarządzania ryzykiem, wymogi dotyczące zarządzania danymi, dokumentacja techniczna, możliwości rejestrowania, mechanizmy nadzoru ludzkiego, standardy dokładności i odporności oraz unijne oceny zgodności przed wprowadzeniem na rynek.

EASA jako podwójny organ. Po zmianach wprowadzonych przez Artykuł 108 EASA pełni funkcję nie tylko regulatora bezpieczeństwa lotniczego, ale także właściwego organu nadzoru rynku i potencjalnej jednostki notyfikowanej na potrzeby Rozporządzenia w sprawie AI w dziedzinie lotnictwa. Dostawcy ubiegający się o certyfikację dla awioniki opartej na AI lub operacyjnych narzędzi AI powinni wcześnie skontaktować się z EASA, gdyż ich procesy integrują teraz zarówno kryteria zdatności do lotu obowiązujące w lotnictwie, jak i wymogi zgodności wynikające z Rozporządzenia w sprawie AI.

Zintegrowane ścieżki certyfikacji. Organizacje posiadające już certyfikaty typu EASA lub zatwierdzenia operacyjne będą musiały ocenić, czy procesy te spełniają wymogi oceny zgodności określone w Rozporządzeniu w sprawie AI, lub czy potrzebna jest uzupełniająca dokumentacja i oceny. Tam, gdzie procedury EASA są uznane za równoważne, Rozporządzenie w sprawie AI dopuszcza poleganie na tych istniejących ramach, ograniczając powielanie.

Dokumentacja i identyfikowalność muszą być utrzymywane w celu spełnienia zarówno wymogów dotyczących akt bezpieczeństwa lotniczego, jak i obowiązków w zakresie dokumentacji technicznej wynikających z Art. 11 Rozporządzenia w sprawie AI.

Kluczowe obowiązki

• Dostosowanie istniejących procesów certyfikacji EASA do definicji i procedur oceny zgodności wprowadzonych przez Rozporządzenie UE w sprawie AI, zapewniając, że systemy AI w lotnictwie cywilnym są oceniane spójnie w obu systemach.
• Traktowanie systemów AI w krytycznych dla bezpieczeństwa funkcjach lotniczych jako wysokiego ryzyka, wymagając od dostawców wdrożenia zarządzania ryzykiem, zarządzania danymi, nadzoru ludzkiego i środków przejrzystości przed wdrożeniem.
• Angażowanie EASA jako właściwego organu do nadzoru rynku i, gdzie wyznaczona, jako jednostki notyfikowanej do ocen zgodności systemów AI w lotnictwie, zastępując lub uzupełniając generyczne organy krajowe.
• Prowadzenie podwójnie zgodnej dokumentacji technicznej spełniającej zarówno wymogi Art. 11 Rozporządzenia w sprawie AI, jak i istniejące standardy dokumentacji zdatności do lotu EASA.
• Ustanowienie systemów rejestrowania i prowadzenia dokumentacji spełniających obowiązki identyfikowalności wynikające z Rozporządzenia w sprawie AI, pozostając jednocześnie kompatybilnymi z ramami raportowania bezpieczeństwa lotniczego i badania incydentów.
• Przeglądanie i aktualizowanie istniejących certyfikatów typu i zatwierdzeń operacyjnych w celu oceny, czy wymagane są zmiany odzwierciedlające obowiązki wynikające z Rozporządzenia w sprawie AI, w szczególności dla systemów opartych na AI wprowadzonych lub znacząco zmodyfikowanych po wejściu w życie Rozporządzenia w sprawie AI.

Relacja z innymi artykułami

Artykuł 108 należy czytać łącznie z szerszymi ramami ustanowionymi przez Rozporządzenie UE w sprawie AI oraz sektorowymi przepisami, z którymi wchodzi w interakcję.

Załącznik I do Rozporządzenia w sprawie AI klasyfikuje systemy AI w lotnictwie cywilnym jako wysokiego ryzyka, co sprawia, że obowiązki wynikające z Rozdziału III, Sekcji 2 mają bezpośrednie zastosowanie. Art. 6 reguluje klasyfikację systemów AI wysokiego ryzyka i określa, kiedy stosuje się przepisy sektorowe. Art. 9 (zarządzanie ryzykiem), Art. 11 (dokumentacja techniczna), Art. 14 (nadzór ludzki) i Art. 17 (systemy zarządzania jakością) określają merytoryczne wymogi, które muszą spełniać dostawcy AI w lotnictwie.

Art. 103 i pozostałe artykuły zmieniające w Tytule XIII (Art. 104–112) stosują tę samą technikę legislacyjną, zmieniając istniejące rozporządzenia sektorowe UE — takie jak dotyczące maszyn, wyrobów medycznych i transportu — w celu zharmonizowania ich z Rozporządzeniem w sprawie AI. Czytanie Artykułu 108 obok tych równoległych przepisów pomaga wyjaśnić spójne podejście prawodawcy do zarządzania AI w różnych sektorach.

Wreszcie, Art. 9 Rozporządzenia (UE) 2018/1139 (zasadnicze wymagania dotyczące bezpieczeństwa lotniczego) pozostaje fundamentalnym standardem, według którego należy oceniać AI w lotnictwie, odczytywanym teraz w świetle wymogów opartych na ryzyku wynikających z Rozporządzenia w sprawie AI.

Harmonogram zgodności

Obowiązki w zakresie zgodności wynikające z Artykułu 108 podlegają harmonogramowi etapowego stosowania Rozporządzenia UE w sprawie AI, uzupełnionemu przez własne cykle certyfikacji sektora lotniczego.

1 sierpnia 2024 — Rozporządzenie UE w sprawie AI weszło w życie. Zmiany Artykułu 108 do Rozporządzenia (UE) 2018/1139 stały się skuteczne jako część całego instrumentu legislacyjnego, choć większość merytorycznych obowiązków nie była jeszcze stosowana.

2 lutego 2025 — Zakazy dotyczące praktyk AI o niedopuszczalnym ryzyku stały się stosowane. Systemy AI w lotnictwie ocenione jako stanowiące niedopuszczalne ryzyko byłyby zakazane od tej daty, choć żaden system AI w lotnictwie cywilnym nie jest oczekiwany do wpadnięcia w tę kategorię w normalnych operacjach.

2 sierpnia 2025 — Obowiązki dotyczące GPAI (modeli AI ogólnego przeznaczenia) i przepisy dotyczące ram zarządzania stały się stosowane. Organizacje lotnicze korzystające z modeli GPAI lub integrujące je w systemach operacyjnych musiały ocenić swoje obowiązki wynikające z tego rozdziału od tej daty.

2 grudnia 2026 — Systemy AI wysokiego ryzyka wymienione w Załączniku I (obejmującym AI w lotnictwie cywilnym) podlegają w pełni wszystkim obowiązkom wynikającym z Rozdziału III, Sekcji 2 dla nowych systemów wprowadzanych na rynek. Dostawcy powinni mieć ukończone oceny zgodności, dokumentację techniczną i rejestrację w unijnej bazie danych przed tą datą dla nowo wdrożonych systemów.

2 sierpnia 2027 — Przedłużony termin dla systemów AI wysokiego ryzyka będących elementami większych systemów bezpieczeństwa już podlegających ocenie zgodności przez stronę trzecią na mocy obowiązującego prawa UE. Niektóre certyfikowane przez EASA systemy lotnicze mogą kwalifikować się do tego późniejszego terminu, jeśli spełniają kryteria określone w Art. 111(3) Rozporządzenia w sprawie AI.

Organizacje powinny śledzić rozwijające się wytyczne EASA dotyczące integracji Rozporządzenia w sprawie AI — w tym wszelkie opinie EASA, memoranda certyfikacyjne lub dokumenty dotyczące dopuszczalnych środków zgodności wydane w latach 2025–2026 — w celu potwierdzenia, która ścieżka ma zastosowanie do ich konkretnych systemów i statusu certyfikacji.