Artykuł 54 — Upoważnieni przedstawiciele dostawców modeli AI ogólnego przeznaczenia mających siedzibę poza Unią (Ustawa o AI UE)

Artykuł 54 rozporządzenia (UE) 2024/1689 — Upoważnieni przedstawiciele dostawców modeli AI ogólnego przeznaczenia mających siedzibę poza Unią. Oficjalny tekst, interpretacja praktyczna, kluczowe obowiązki i implikacje dla przestrzegania przepisów.

Streszczenie tekstu oficjalnego

Artykuł 54 rozporządzenia (UE) 2024/1689 (unijna ustawa o AI) ustanawia obowiązek wyznaczenia przez dostawców modeli AI ogólnego przeznaczenia (GPAI) mających siedzibę w krajach trzecich — tzn. poza Unią Europejską — upoważnionego przedstawiciela przed udostępnieniem ich modeli w Unii.

Artykuł wymaga, aby tacy dostawcy wyznaczyli, na podstawie pisemnego upoważnienia, osobę fizyczną lub prawną ustanowioną lub posiadającą zarejestrowaną siedzibę w Unii, która będzie działać jako ich upoważniony przedstawiciel. Upoważnienie musi uprawniać przedstawiciela do wykonywania w imieniu dostawcy określonych zadań, w tym: weryfikowania, czy dostawca wywiązał się z obowiązków dotyczących dokumentacji technicznej na mocy art. 53; współpracy z Urzędem ds. AI i właściwymi organami krajowymi oraz udostępniania im wszelkich informacji i dokumentacji niezbędnych do wykazania zgodności; a także odbierania zawiadomień i decyzji egzekucyjnych wydawanych przez unijne organy nadzoru.

Upoważniony przedstawiciel musi być w stanie wykonywać zadania określone w upoważnieniu i musi być przez dostawcę wyposażony we wszelkie niezbędne środki, aby skutecznie wypełniać te zadania. Dostawca musi poinformować Urząd ds. AI o nazwie/imieniu i nazwisku, adresie, adresie poczty elektronicznej i numerze telefonu swojego upoważnionego przedstawiciela. Dane przedstawiciela muszą być również zawarte w dokumentacji technicznej wymaganej na mocy art. 53 i załącznika XII.

Artykuł 54 wyznacza wyraźną granicę: wyznaczenie upoważnionego przedstawiciela nie zwalnia dostawcy mającego siedzibę poza Unią z jego własnych obowiązków prawnych wynikających z rozporządzenia.

Co to oznacza w praktyce

Artykuł 54 jest mechanizmem, za pomocą którego unijna ustawa o AI rozszerza swój zasięg poza granice Unii, obejmując dostawców modeli AI ogólnego przeznaczenia spoza UE. Każda organizacja z siedzibą główną poza UE — w tym organizacje z siedzibą w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Chinach, Kanadzie lub innym kraju trzecim — która udostępnia model GPAI w UE (za pośrednictwem interfejsu API, produktu, platformy lub jakiegokolwiek innego kanału dystrybucji, niezależnie od tego, czy dostęp jest płatny czy bezpłatny) musi ustanowić formalną obecność prawną poprzez upoważnionego przedstawiciela.

W praktyce oznacza to, że dostawcy GPAI spoza UE muszą podjąć następujące kroki przed wprowadzeniem swojego modelu na rynek unijny lub, najpóźniej, w dniu, w którym obowiązki dotyczące GPAI stają się stosowane. Muszą oni zidentyfikować odpowiednią osobę fizyczną lub podmiot prawny — takie jak kancelaria prawna, firma doradcza ds. compliance lub dedykowana spółka zależna — ustanowiony w UE i gotowy do przyjęcia upoważnienia. Upoważnienie musi być sformalizowane na piśmie, ze wskazaniem zakresu uprawnień przedstawiciela i obowiązków, które podejmuje.

Upoważniony przedstawiciel nie jest jedynie adresem do korespondencji. Musi on aktywnie kontaktować się z Urzędem ds. AI i krajowymi właściwymi organami, ułatwiać realizację wniosków o udostępnienie dokumentów i odpowiadać na zapytania w zakresie przestrzegania przepisów. Dostawcy muszą wyposażyć swojego przedstawiciela w aktualną dokumentację techniczną i zapewnić mu bezzwłoczny dostęp do wszystkich materiałów compliance.

Na przykład dostawca modelu bazowego z siedzibą w USA oferujący dostęp przez API przedsiębiorstwom z UE musiałby wyznaczyć podmiot z siedzibą w UE — czy to lokalną spółkę zależną, zewnętrzną usługę reprezentacyjną, czy kancelarię prawną — i zarejestrować tego przedstawiciela w Urzędzie ds. AI przed wejściem w życie przepisów dotyczących GPAI.

Kluczowe obowiązki

• Obowiązkowe wyznaczenie: Dostawcy modeli GPAI mający siedzibę poza UE muszą wyznaczyć upoważnionego przedstawiciela na podstawie pisemnego upoważnienia przed udostępnieniem swojego modelu na rynku unijnym.
• Wymóg ustanowienia w UE: Upoważniony przedstawiciel musi być osobą fizyczną lub prawną ustanowioną w UE lub posiadającą zarejestrowaną siedzibę w Unii.
• Zakres upoważnienia: Pisemne upoważnienie musi uprawniać przedstawiciela do wykonywania określonych zadań compliance, w tym weryfikowania dokumentacji technicznej, współpracy z Urzędem ds. AI i odbierania oficjalnych zawiadomień.
• Powiadomienie Urzędu ds. AI: Dostawca musi powiadomić Urząd ds. AI o danych kontaktowych upoważnionego przedstawiciela (nazwa/imię i nazwisko, adres, adres e-mail, numer telefonu), a dane te muszą być zawarte w dokumentacji technicznej na mocy art. 53 i załącznika XII.
• Odpowiednie zasoby: Dostawca musi wyposażyć upoważnionego przedstawiciela we wszelkie niezbędne środki — w tym dostęp do dokumentacji, rejestrów i personelu — aby mógł skutecznie wywiązywać się ze swoich obowiązków.
• Odpowiedzialność dostawcy nie jest przenoszona: Wyznaczenie upoważnionego przedstawiciela nie zwalnia dostawcy spoza UE z jego własnych bezpośrednich obowiązków wynikających z unijnej ustawy o AI; obie strony mogą podlegać środkom egzekucyjnym.

Związek z innymi artykułami

Artykuł 54 należy odczytywać w ramach szerszego systemu regulującego modele AI ogólnego przeznaczenia, określonego w Tytule V (art. 51–56). Działa on w ścisłym związku z art. 53, który ustanawia podstawowe obowiązki dostawców modeli GPAI — w tym sporządzanie dokumentacji technicznej, przekazywanie informacji dostawcom poniżej w łańcuchu i prowadzenie polityki praw autorskich — ponieważ główną funkcją upoważnionego przedstawiciela jest weryfikowanie i ułatwianie przestrzegania tych obowiązków.

Wiąże się on również z art. 51 i art. 55, które identyfikują modele GPAI stwarzające ryzyko systemowe i nakładają dodatkowe wymagania na ich dostawców; upoważniony przedstawiciel musi być wyposażony w możliwość wspierania przestrzegania tych zaostrzonych obowiązków. Artykuł 56 reguluje uprawnienia nadzorcze Urzędu ds. AI w odniesieniu do modeli GPAI, co sprawia, że art. 54 jest fundamentem zdolności egzekucyjnej Urzędu wobec dostawców spoza UE. Szerzej, art. 54 odzwierciedla podejście przyjęte w art. 22 w odniesieniu do dostawców systemów AI wysokiego ryzyka, zapewniając spójność eksterytorialnego zasięgu rozporządzenia. Motyw 109 rozporządzenia dostarcza kontekstu interpretacyjnego dla uzasadnienia tego wymogu.

Harmonogram compliance

Unijna ustawa o AI weszła w życie 1 sierpnia 2024 r., dwadzieścia dni po opublikowaniu w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej. Rozporządzenie jest stosowane etapami:

• Luty 2025: Zakazy dotyczące praktyk AI z niedopuszczalnym ryzykiem (art. 5) stały się stosowane.
• Sierpień 2025: Obowiązki dotyczące modeli AI ogólnego przeznaczenia na mocy Tytułu V — w tym art. 51–56, a zatem i art. 54 — stały się stosowane. Dostawcy modeli GPAI spoza UE, którzy już udostępniali swoje modele w Unii, byli zobowiązani do wyznaczenia i zarejestrowania swojego upoważnionego przedstawiciela do tej daty.
• Sierpień 2026: Przepisy dotyczące zarządzania i ogólne obowiązki dla określonych systemów AI (Tytuł III, Rozdział 1) stają się stosowane.
• Grudzień 2026 / Sierpień 2027: Pełne stosowanie obowiązków dotyczących systemów AI wysokiego ryzyka odpowiednio na mocy załącznika I i załącznika III.

Dla dostawców GPAI spoza UE art. 54 jest zatem już obowiązujący od sierpnia 2025 r. Dostawcy, którzy nie wyznaczyli jeszcze upoważnionego przedstawiciela, naruszają rozporządzenie i są narażeni na działania egzekucyjne ze strony Urzędu ds. AI i krajowych właściwych organów, w tym znaczące kary administracyjne przewidziane w art. 101.