Artykuł 98 — Procedura komitetowa (Akt w sprawie AI)

Artykuł 98 rozporządzenia (UE) 2024/1689 — Procedura komitetowa. Oficjalny tekst, praktyczna interpretacja, kluczowe obowiązki i implikacje dla zgodności.

Streszczenie oficjalnego tekstu

Artykuł 98 rozporządzenia (UE) 2024/1689 (Akt w sprawie AI) jest przepisem proceduralnym zawartym w tytule XI, który reguluje delegowanie uprawnień i procedurę komitetową. Stanowi on, że Komisja Europejska jest wspomagana przez komitet w rozumieniu rozporządzenia (UE) nr 182/2011 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 lutego 2011 r. ustanawiającego przepisy i zasady ogólne dotyczące trybu kontroli przez państwa członkowskie wykonywania uprawnień wykonawczych przez Komisję (rozporządzenie w sprawie komitologii).

W przypadku gdy jest dokonywane odniesienie do niniejszego ustępu, zastosowanie ma artykuł 5 rozporządzenia (UE) nr 182/2011 — co oznacza, że procedura sprawdzająca reguluje przyjmowanie właściwych aktów wykonawczych. W ramach procedury sprawdzającej komitet musi wydać opinię kwalifikowaną większością głosów. Jeżeli komitet wyda opinię pozytywną, Komisja może przyjąć akt wykonawczy. Jeżeli komitet wyda opinię negatywną, Komisja nie może przyjąć tego aktu, choć może przedłożyć komitetowi zmieniony wniosek lub przekazać sprawę komitetowi odwoławczemu. Jeżeli żadna opinia nie zostanie wydana, Komisja może przyjąć akt wykonawczy, chyba że zwykła większość członków komitetu sprzeciwia się jego przyjęciu.

Przepis ten odzwierciedla standardową instytucjonalną praktykę UE w zakresie delegowania technicznych uprawnień wykonawczych Komisji przy jednoczesnym zachowaniu ustrukturyzowanego nadzoru ze strony państw członkowskich. Zapewnia on, że technicznie złożone lub politycznie istotne środki wykonawcze podejmowane na mocy Aktu w sprawie AI — takie jak te dotyczące klasyfikacji systemów wysokiego ryzyka, wspólnych specyfikacji lub zharmonizowanych norm — podlegają demokratycznej kontroli przed uzyskaniem mocy wiążącej.

Co to oznacza w praktyce

Artykuł 98 działa przede wszystkim na poziomie instytucjonalnym i nie nakłada bezpośrednio obowiązków na deweloperów AI, dostawców, podmioty stosujące systemy AI ani krajowe organy właściwe w ich codziennej pracy związanej z przestrzeganiem przepisów. Ma on jednak znaczące pośrednie skutki dla sposobu, w jaki ramy regulacyjne ewoluują i stają się wiążące w praktyce.

Gdy Komisja musi przyjąć akty wykonawcze na mocy Aktu w sprawie AI — na przykład w celu ustanowienia lub aktualizacji wykazu systemów AI wysokiego ryzyka w załączniku III, przyjęcia wspólnych specyfikacji dla systemów AI wysokiego ryzyka w przypadku braku lub niewystarczalności zharmonizowanych norm lub określenia formatów unijnych deklaracji zgodności — musi ona stosować procedurę komitetową ustanowioną w artykule 98. Oznacza to, że wnioski są rozpatrywane przez stały komitet przedstawicieli państw członkowskich przed ich przyjęciem, co wprowadza warstwę zbiorowego nadzoru.

Dla specjalistów ds. zgodności i zespołów prawnych ma to znaczenie, ponieważ określa, jak szybko i na jakich warunkach można aktualizować lub wyjaśniać wiążące wymogi techniczne. Jeżeli Komisja chce dodać nową kategorię systemów AI wysokiego ryzyka lub doprecyzować wymogi techniczne za pomocą aktu wykonawczego, procedura komitetowa reguluje harmonogram i wykonalność polityczną tej zmiany.

Dla interesariuszy politycznych i stowarzyszeń branżowych procedura komitetowa jest kluczowym instrumentem wpływania na ustawodawstwo wtórne na mocy Aktu w sprawie AI. Przedstawiciele państw członkowskich w komitecie mogą blokować lub modyfikować akty wykonawcze, które są nieproporcjonalne lub technicznie wadliwe, stanowiąc zabezpieczenie przed nadmiernie nakazowymi lub źle skalibrowanymi regułami technicznymi.

W praktyce operatorzy powinni monitorować akty wykonawcze Komisji przyjęte na mocy Aktu w sprawie AI i śledzić, czy przeszły przez procedurę komitetową sprawnie, czy też napotkały opór, ponieważ sygnalizuje to polityczną trwałość wynikających z nich zasad.

Kluczowe obowiązki

• Komisja Europejska musi przedkładać projekty aktów wykonawczych komitetowi przed ich przyjęciem, zapewniając przegląd i udział państw członkowskich na poziomie technicznym i politycznym.
• Komitet działa w oparciu o procedurę sprawdzającą (artykuł 5 rozporządzenia (UE) nr 182/2011), wymagając opinii wyrażonej kwalifikowaną większością głosów przedstawicieli państw członkowskich, aby Komisja mogła przystąpić do przyjęcia aktu.
• Jeżeli komitet wyda opinię negatywną, Komisja jest co do zasady uniemożliwiona przyjęcia aktu wykonawczego w przedłożonej formie i musi zmienić lub eskalować wniosek.
• Jeżeli żadna opinia nie zostanie wydana, a zwykła większość członków komitetu sprzeciwia się aktowi, Komisja musi powstrzymać się od jego przyjęcia.
• Komisja musi działać zgodnie z przepisami proceduralnymi rozporządzenia (UE) nr 182/2011 przy każdym wykonywaniu uprawnień wykonawczych, w którym artykuł 98 jest przywoływany, zachowując instytucjonalną rozliczalność i przejrzystość.
• Państwa członkowskie zachowują zbiorowy nadzór nad technicznym i administracyjnym kształtem ram wykonawczych Aktu w sprawie AI poprzez uczestnictwo w komitecie.

Związek z innymi artykułami

Artykuł 98 jest zawarty w tytule XI obok artykułu 97, który reguluje wykonywanie delegowania uprawnień (procedurę aktów delegowanych), i musi być odczytywany w powiązaniu z konkretnymi przepisami merytorycznymi Aktu w sprawie AI, które wyraźnie przyznają Komisji uprawnienia wykonawcze.

Do kluczowych artykułów uruchamiających procedurę komitetową należą: artykuł 7 (aktualizacja wykazu systemów AI wysokiego ryzyka w załączniku III), artykuł 14 i artykuł 15 (akty wykonawcze dotyczące nadzoru ludzkiego i wymogów w zakresie dokładności), artykuł 41 (wspólne specyfikacje dla systemów AI wysokiego ryzyka) oraz artykuł 51 (obowiązki rejestracji). Każdy z tych przepisów, w zakresie, w jakim uprawnia Komisję do działania za pośrednictwem aktu wykonawczego, a nie aktu delegowanego, przechodzi przez procedurę z artykułu 98.

Artykuł 98 należy również odczytywać w powiązaniu z motywami wyjaśniającymi instytucjonalne wybory projektowe Aktu w sprawie AI oraz w szerszym kontekście rozporządzenia (UE) nr 182/2011, które pozostaje nadrzędnymi ramami regulującymi sposób działania komitetu, głosowania i rozstrzygania sporów. Rozróżnienie między aktami delegowanymi (artykuł 97) a aktami wykonawczymi (artykuł 98) ma konstytucyjne znaczenie w prawie UE i determinuje zakres nadzoru ze strony państw członkowskich i Parlamentu.

Harmonogram zgodności

Artykuł 98 wszedł w życie 1 sierpnia 2024 r., dwudziestego dnia po opublikowaniu rozporządzenia (UE) 2024/1689 w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej. Jako instytucjonalny przepis proceduralny ma on zastosowanie bezpośrednio i w sposób ciągły od tej daty, ponieważ potrzeba Komisji w zakresie przyjmowania aktów wykonawczych powstała z chwilą wejścia w życie rozporządzenia.

Znaczenie artykułu 98 wzrasta wraz z tym, jak harmonogram etapowego stosowania Aktu w sprawie AI uruchamia obowiązki merytoryczne: zakazane praktyki w zakresie AI stały się stosowane od 2 lutego 2025 r.; obowiązki dotyczące modeli GPAI mają zastosowanie od 2 sierpnia 2025 r.; obowiązki dla systemów AI wysokiego ryzyka na mocy załącznika III mają zastosowanie od 2 sierpnia 2026 r. (z dalszym przedłużeniem do 2 sierpnia 2027 r. dla niektórych systemów już objętych oceną zgodności na mocy innych przepisów prawa Unii). Każdemu z tych etapów stosowania towarzyszą akty wykonawcze, które Komisja musi przyjąć z wyprzedzeniem — wszystkie kierowane przez procedurę komitetową z artykułu 98.

Zespoły ds. zgodności powinny śledzić program prac Komisji dotyczący aktów wykonawczych na mocy Aktu w sprawie AI, aby przewidzieć, w jaki sposób artykuł 98 wpłynie na harmonogram i treść wiążących wymogów technicznych w ramach etapowego wdrażania.